ياد
خوبان
- آیت الله شیخ جعفرسبحانی
سيد غلام عباس طاهرزاده
پژوهشگر پژوهشكده تحقيقات اسلامى
منبع:
پایگاه اطلاع رسانی طوبی
مقدمه
امـام صـادق (ع ) در مـورد نـقش علماى شيعه در صيانت و سلامت فرهنگ تشيع در جامعه
دينى مى فرمايد:
عـلمـاء شيعتنا مرابطون فى الثغر الذى يلى ابليس و عفاريتَهُ، يَمنَعُونَهُم عن
الخروج على ضعفاء شيعتنا، و عن ان يَتَسَلَّطَ عليهم ابليس و شيعته )).
عـلمـاى از شـيـعـيان ما، همچون نگهبانان مرزى هستند كه در آن سوى مرز ابليس و
شياطين او قرار دارند و از حمله و يورش آنها به شيعيان ناتوان ما جلوگيرى مى كنند و
مانع تسلط و پيروزى شياطين بر شيعيان مى شوند. بـالاحـتـجـاج ، ج 1، ص 13.ا تـوجـه
بـه نـامـگـذارى سـال 1385 بـه سـال پـيـامـبـر اعـظـم (ص ) از سـوى مـقام معظم
رهبرى (دام عزه ) و لزوم حـركـتـى گـسـتـرده در مـعـرفـى چـهـره پـرفـروغ اسـلام و
رسول اعظم (ص ) حضرت محمد(ص ) و اهل بيت (ع )، اين شماره از سلسله مباحث ياد خوبان
را بـه مـعـرفـى يـكـى از عـلمـاى فـعـال و پـركـار حوزه علميه قم آية الله جعفر
سبحانى اخـتصاص مى دهيم كه عمر شريف خود را در خدمت به اسلام و نشر و گسترش فرهنگ
دينى و نـمـايـانـدن چـهـره اى پـاك از تـاريـخ اسـلام و پـيـامـبـر اعـظـم (ص ) و
اهـل بيت (ع )، سپرى كرده و آثار قلمى و تاءليفات فراوانى در حوزه معارف اسلامى ،
از خود به جاى گذاشته است .
تولد با بركت
صـبـح روز بـيـستم فروردين 1308 شمسى در خانواده علم و تقوا و فضيلت ، مرحوم حاج
شيخ محمد حسين سبحانى ، نوزاد مباركى پاى به جهان خاكى نهاد، كه بر جبينش مهر محبت
و ولايـت اهـلبـيـت (ع ) نـقـش بسته و چنان مقدر شده بود كه سنگر بانى مقاوم و پر
تلاش بـراى مـكـتـب اسـلام و مـذهـب تـشـيـع بـاشـد، ايـن نـوزاد خـجـسـتـه را بـه
دليل علاقه پدر به ششمين امام شيعه ، جعفر نام نهادند.
مـرحـوم آيـة اللّه حـاج شـيخ محمد حسين سبحانى خيابانى ، يكى از عالمان و فقيهان
مشهور خطه تبريز بود كه بيش از 50 سال از عمر شريف خويش را به امر تدريس علوم دينى
و تاءليف آثار برجسته علمى و هدايت و ارشاد مردم آن ديار سپرى كرده بود.
تحصيلات
فـرزنـد جـديـد خـانـواده ـ جـعفر ـ كه هوش و استعداد خود را از همان كودكى نمودار
ساخت ، دروس مـقـدمـاتـى و ادبـيـات عـرب را در مـدرسـه مـيـرزا مـحـمـود فـاضـل ،
فرزند فاضل مراغه اى از شاگردان شيخ انصارى به نحو مطلوب و شايسته پـشـت سـر
گـذاشـت در چـهـارده سـالگـى بـه مـدرسـه طـالبـيـه تـبـريـز مـنتقل شد و طى 5 سال
دروس مطول ، منطق ، منظومه و شرح لمعه را در محضر مرحوم مدرس خيابانى صاحب كتاب
((ريحانة الادب )) فرا گرفت .
روح فعال و پيشرفت پر شتاب اين طلبه جوان به حدى بود كه از همان آغاز جوانى (17
سـالگـى ) دو كـتـاب ارزشـمـند معيار الفكر (در منطق ) و مهذب البلاغه (معانى بيان
) را تاءليف كرد و به چاپ رساند!
هجرت به قم
حـوادث اجـتـمـاعـى و انـقلابات سياسى گروههاى دمكرات در آذربايجان ، محيط امن و
آرامش گـذشـتـه را بـه مـنـطـقـه اى بحران خيز و نا امن تبديل كرد. از اين جهت معظم
له در مهرماه 1325 ش ، جـهـت ادامـه تحصيل و بهره گيرى از اساتيد مجرب ، رهسپار قم
شد و در آنجا به درياى پرخروش علم و فقاهت پيوست .
طلبه مهاجر جوان ، در قم ، از محضر اساتيد بزرگى چون آيات عظام ، بروجردى ، حجت
كـوه كـمـره اى ، گـلپايگانى ، امام خمينى (ره )، سيد محمد بادكوبه اى و علامه
طباطبايى و.. استفاده فراوان برد و پله هاى ترقى و كمال معنوى و علمى را يكى پس از
ديگرى طى كرد.
ايـشـان از هـمـان آغـاز طـلبـگـى ، در كـنـار تـحـصـيـل ، بـه تـدريـس ، نـيـز
مـشغول بود و علاقه زيادى به تدريس و جلسات بحث و مناظره علمى از خود نشان مى داد.
سـنـگـر تدريس براى معظم له ، علاوه بر ديگر فعاليت هاى فرهنگى و علمى ، جايگاهى
پـرافـتـخـار بـود و هـم اكنون نيز جلسات درس ايشان يكى از شلوغ ترين و علمى ترين
دروس حوزه در شهر مقدس قم به شمار مى رود.
دروسـى را كـه اسـتـاد سـبـحـانـى تـدريـس كـرده يـا در حال حاضر بدان اشتغال دارند
عبارتند از:
1. مطول (چند دوره متوالى )
2. معالم الاصول (7 دوره )
3. لمعتين (فقه ) (7 دوره )
4. رسائل شيخ انصارى (اصول ) (7 دوره )
5. مكاسب شيخ انصارى (فقه ) (چند دوره )
6. كفايه (اصول ) (چند دوره )
7. شرح منظومه (فلسفه ) (5 دوره )
8. درس خارج (فقه ) (چند دوره )
9. درس خارج (اصول ) (چند دوره )
10. اسفار ملا صدرا (فلسفه ) (4 دوره )
هم اكنون نيز دروس خارج فقه و اصول معظم له ادامه دارد و طلاب و علاقمندان مشتاقانه
در حلقات درسى ايشان حاضر مى شوند و كسب فيض مى كنند.
فعاليت هاى جانبى
روح بلند و پرسشگر استاد جعفر سبحانى مانع از اين مى شد كه اين همه كار و تلاش و
خـلاقـيـت ، مـحـصـور در حـجره و مدرس باشد. به همين جهت ايشان در فعاليت هاى
اجتماعى ، فـرهـنـگـى و سـياسى نيز حضور فعال داشتند در آن سالهاى سياه حكومت پهلوى
كه هجوم آرام و آگـاهـانـه فـرهـنـگ بـيـگانه مى رفت تا فضاى فكرى و اجتماعى ملت
مسلمان ايران بـخـصـوص جـوانـان را پـركـرده و رنـگ و لعـاب سـنـت هـاى غـلط و
مـبـتـذل غـربـى و بـيـگانه جاى ارزشها و اعتقادات دينى و مذهبى را بگيرد، آن
دورانى كه اغلب نشريات و رسانه هاى كشور اسلامى ، توسط روشنفكران غرب گرا و وابسته
اداره مـى شـد، و در تـرويـج ابتذال و فساد و نشر ديدگاههاى دشمن پسند از يكديگر
سبقت مى گـرفـتـنـد، آيـت اللّه سـبـحـانـى بـا شـنـاخـت و درك عـمـيـق ايـن
مـشـكـل و مـعـضـل اجـتـمـاعـى ، همراه با ديگر دوستان و شخصيت هاى علمى حوزه با
تدبيرى حـكـيـمانه و تصميمى هدفمندانه شالوده يك نشريه دينى را به منظور مقابله با
تخريب فـرهـنـگـى و پـاسخگويى به شبهات و مسائل مذهبى جامعه ، بنا نهاد و اينگونه
بود كه نشريه ((درسهايى از مكتب اسلام )) در سال 1338 شمسى فعاليت خود را آغاز كرد.
اكـنـون قـريـب بـه نيم قرن از انتشار آن مجله مى گذرد و مسئوليت خطير خود را در
اشاعه فرهنگ دينى به رهبرى و صاحب امتيازى حضرت آية اللّه سبحانى ادامه مى دهد.
آيت اللّه سبحانى در طول دوران مبارزات روحانيت شيعه عليه حاكميت ستم شاهى ، همواره
در كـنـار ديـگـر مـبارزان و مدرسين انقلابى حوزه به رهبرى حضرت امام خمينى (ره )
حضورى فـعـال و مـؤ ثـر داشـت و نـام شـيـخ جعفر سبحانى در پاى بيشتر اعلاميه ها و
بيانيه هاى فضلاء و جامعه مدرسين حوزه علميه قم و ساير بلاد اسلامى بچشم مى خورد.
پـس از پـيـروزى انـقـلاب اسـلامى نيز معظم له با اشاره امام خمينى (ره ) در سنگر
مجلس قـانـونـگـذارى خـبـرگـان اول ، بـه نـمـايندگى از مردم شريف استان
آذربايجان شرقى حضور فعال و دلسوزانه داشت .
از ديـگـر فـعـاليت هاى چشمگير علمى آيت اللّه سبحانى ، تاءسيس مؤ سسه تحقيقاتى
امام صادق (ع ) است .
ايـن مـؤ سـسه با هدف آموزش و تربيت استعدادهاى جوان در ميان طلاب مستعد و علاقمند
به امر تحقيق و پژوهش تاءسيس و راه اندازى شد.
مـؤ سـسـه امـام صـادق (ع ) بـا فـراهـم كـردن فـضـايـى مـنـاسب براى آموزش و پژوهش
و تشكيل كتابخانه اى غنى و تخصصى سعى در فراهم نمودن زمينه تحقيق و پژوهش براى
مـحـقـقـان و نـويسندگان مؤ سسه دارد. تلاش اين مركز علمى ، رسيدن به چند هدف
متعالى است كه مهمترين آن عبارت است از:
1. جـذب و تـربـيـت اسـتـعـدادهـاى جـوان و عـلاقـمـنـد بـراى تـحـقـيـق در مسائل
كلامى .
2. احياى متون اسلامى و تحقيق بر روى آثار بزرگان شيعه
3. نقد و بررسى آثار جديد در مورد اسلام و اعتقادات دينى جامعه اسلامى .
4. پاسخ به شبهات و سؤ الات دينى جامعه بخصوص جوانان .
از ديگر اقدامات اساسى وبنيادى در حوزه علميه قم ، ايجاد رشته تخصصى كلام است كه
عـهـده دار ايـن مـسـئوليـت مـهـم حـضـرت آيـت اللّه سـبـحـانـى مـى بـاشـد. طـلاب
و اهـل عـلم پـس از گـذرانـدن ايـن دوره در مـقـطـع دكترى قادر خواهند بود (در
مراكز علمى ) و دانشگاهى به تدريس اين دروس بپردازند.
تاءليفات و آثار علمى
آيـت اللّه سـبـحـانـى ، ايـن عـالم وارسـتـه و فـقـيـه حـوزه عـلمـيـه ، در طـول
عـمـر و پـر بـركـت خود علاوه بر تدريس و تربيت شاگردان و طلاب محقق و خدمات ارزنده
علمى و اجتماعى ، آثار قلمى با ارزشى در قالب نگارش مقالات علمى ، همكارى با
نـشـريـات تـخـصـصـى ، شـركت در كنفرانس ها و همايش هاى علمى پژوهشى ، مصاحبه ها و
سـخـنـرانـى در مـجـامـع ديـنى و...، آثار و تاءليفات فراوانى نيز در موضوعات متعدد
از قـبـيـل عـلوم قـرآنـى ، تـفـسـيـر، حـديـث ، فـقـه ، اصـول ، كلام ، تاريخ
اسلام ، فلسفه ، مـلل و نـحل ، رجال ، ادبيات عرب ، سيره اهل بيت (ع )، وهابيت و
بسيارى از موضوعات مبتلا بـه جـامعه و جهان اسلام ، تدوين و چاپ كرده است كه تعداد
تقريبى آن به بيش از 120 عنوان در 150 جلد مى رسد و ما در اين مقاله چند نمونه از
آثار معظم را معرفى مى كنيم .
الف ـ عـلوم قـرآن و تـفـسير: استاد سبحانى در موضوع قرآن و تفسير آثار ارزشمندى از
خود به يادگار گذاشته است كه مهمترين آنها عبارتند از:
1. مفاهيم القرآن (تفسير موضوعى كامل قرآن به زبان عربى در 8 جلد)
2. منشور جاويد (تفسير موضوعى كامل قرآن به زبان فارسى در 12 جلد)
3. تفسير صحيح آيات مشكله قرآن
4. نقد بازشناسى قرآن و دهها اثر قرآنى و تفسيرى ديگر...
ب ـ فـقـه و اصـول : اسـتاد آيت الله سبحانى در موضوع دروس اصلى حوزه علميه ، يعنى
فقه و اصول آثار فراوانى تاءليف كرده اند كه مهم ترين آنها عبارتند از:
1. مناسك الفقهيه
2. نظام النكاح و الطلاق ، و الارث و القضاء و الشهادة (5 جلد)
3. المحصول (4 جلد)
4. تهذيب الاصول (تقريرات درس خارج حضرت امام خمينى (ره ) و...
ج ـ عقايد و كلام : مباحث اعتقادى و كلامى كه يكى از رشته هاى تخصصى در حوزه علميه
قم مـى بـاشـد از جمله مباحثى است كه بيشترين دغدغه فكرى معظم له مى باشد و ايشان
آثار فراوانى در اين خصوص نوشته اند و بخشى از آن عبارت است از:
1. منشور عقايد اماميه
2. لب الاثر فى الجبر والقدر
3. الالهيات (4 جلد)
4. اصول و عقايد اسلامى
5. داروينيسم
6. آيين وهابيت
د ـ تـاريـخ اسـلام و سـيـره اهـل بـيـت (ع ): آيـت اللّه سـبـحـانـى بـا قـلم
رسـاى خـود فـصـل جـديـدى را در بـيـان وقـايـع تـاريـخـى بـخـصـوص تـاريـخ اهل بيت
(ع ) گشودند، معظم له به طور مستدل و منطقى ، تاريخ اسلام را آنگونه كه بايد بـه
زبـان سـاده و سـليس به رشته تحرير درآوردند. بخشى از آثار تاريخى معظم له عبارتند
از:
1. تاريخ اسلام
2. دورنمايى از زندگى پيشوايان اسلام
3. راز بزرگ رسالت
4. زندگى امامان (ع )
5. سيد المرسلين (ص )
6. سيرى در تاريخ تشيع
7. نيروى معنوى پيامبر(ص )
8. فروغ ابديت
بـه راسـتـى ارزشـمـنـدتـريـن فرازهاى تاريخ ، منطق به صفحاتى است كه از زندگى
مـردان بزرگ سخن مى گويد، مردانى كه وجودشان ، حركت و رفتارشان ، براى بشريت در همه
اعصار و دوران ها عبرت آموز و پند دهنده است .
در مـيـان مـردان تـاريـخ سـاز، هـيـچ شـخـصـيـتـى ، در حـد رسول اعظم اسلام (ص )
نتوانسته به انسانيت و تاريخ بشر خدمت كند و اينگونه ، جهان را تـحـت تـاءثـيـر
كـلام و هـدايـت هـاى الهـى خود درآورد. و اين از امتيازات شخصيت بزرگ پيامبر اسلام
(ص ) مى باشد.
اگـر چـه در نـقـل تـاريخ انسان هاى برجسته خصوصا پيامبر اسلام (ص ) آثار و كتب با
ارزشـى از مـحـقـقـان مـسـلمـان و غير مسلمان نوشته شده ، ولى بنا به گفته اغلب
محققان و پژوهشگران هيچ يك خالى از عيب و نقص نمى باشد.
ولى كـتـاب شـريـف ((فـروغ ابـديت )) كه مطالعه آن به همه ، خصوصا علما و روحانيون
محترم و مبلغان سفارش مى گردد، تاريخى است دقيق و گويا از زندگى پيامبر اعظم (ص )
از قـبـل از تـولد تا پايان رسالت آن حضرت با همه جزئيات و ريزه كاريهاى علمى و
تاريخى كه مى توان آن را تاريخ اسلام ناميد.
لازم بـه ذكـر اسـت كه حضرت استاد تاءليفات و آثار گرانقدرى در ساير موضوعات و
مسائل متعدد اجتماعى ، سياسى ، فرهنگى و دينى دارند كه علاقمندان و مشتاقان مى
توانند جـهـت اطـلاع بـه مـؤ سـسـه امام صادق (ع ) در قم يا به آدرس سايت اينترنتى
مؤ سسه در شبكه جهانى اينترنت مراجعه نمايند.آدرس :
www.imamsadeq.org
سخن آخر
امـيـد اسـت روحـانـيـون مـعـزز با احساس مسئوليت و درك رسالت عظيم خود در اين
دوران كه بسيارى از انسانها تشنه احكام الهى و معارف دينى اسلام اند، بتوانند به
اين نهضت علمى مـقـدس بـپـيوندند و به وظيفه مهم خود عمل نمايند و همچون اين استاد
فرزانه در گسترش فـرهـنـگ اسلام ناب محمدى (ص ) قدم هاى با ارزش و مفيدى بر دارند
تا صاحب اصلى اين نهضت حضرت ولى عصر(ع ) را از خود خشنود سازند.
در پـايـان بـه عنوان حسن ختام ، حديث شريفى از لسان پيامبر اعظم اسلام (ص ) را
بيان مـى كـنـيـم تـا بـه رسـالت و جـايـگـاه مـهـم خـود بـهـتـر و بـيـشـتـر از
قبل واقف شويم .
اَلْعـِلمُ وَديـعَةَ اللّهِ فى اَرْضِه ، وَالعُلَماءُ اُمَناءُهُ عَلَيْه ،
فَمَنْ عَمِلَ بِعِلْمِهِ اَدّى اَمانَتَهُ وَ مَنْ لَمْ يـَعـْمـَلْ كـُتـِبَ فـى
دى وانِ اللّهِ تـَعـالى مـِنَ الخـائِنـيـنَ.
عـلوم امـانـت و سپرده خدا در روى زمين است و عالمان امانتداران اين علم خدايند. پس
هر عالمى كـه بـه عـلم خـدا عـمـل كـنـد، امـانـت او را ادا كـرده و بـدان
پـرداخـتـه و هـر كـس عـمـل نـكـنـد (عـالم بى عمل و بى فايده ) در ديوان خداى
تعالى نوشته مى شود كه او از خيانتكاران است .