ياد خوبان - آيت اللّه العظمى حاج شيخ ميرزا جواد تبريزى (ره )
سيد غلام عباس طاهرزاده
پژوهشگر
منبع:
پایگاه اطلاع رسانی طوبی
مقدمه
در لابـلاى اوراق كـتـاب تاريخ بشريت و حيات انسانى ، چهره هاى تابناك و برجسته اى
بودند كه اين دوران را با بهترين امتياز پشت سر گذاشته و با دستيابى به قله قدس و
معرفت ، مقام آدميت و انسانيت را به نحو احسن كسب كردند.
عـارف فـرزانه و عالم وارسته ، حاج ميرزا جواد تبريزى (ره )، از جمله عارفان
فرهيخته اى بود كه سرمايه عمر خود را با خدايش سودا نمود و عمرش را با تهذيب خود و
ديگران بـركـت داد و بـا هـدايـت خـلق خـدا و تـربـيـت شـاگـردان و عالمان وارسته
نام خويش را در شبستان عشق و معرفت جاودانه ساخت .
ايـن شـماره از سلسله مقالات ياد خوبان ، نوشتارى كوتاه و مختصر از زندگى پربركت
فـقيهى عاليقدر و عالمى وارسته است كه عمر شريفش را در خدمت به اسلام و نشر فرهنگ
اهلبيت (ع ) سپرى كرد.
ولادت و
تحصيلات
مـرحـوم آيـت اللّه العـظـمـى حـاج شـيـخ جـواد تـبـريـزى در سـال 1305 شـمـسـى در
تـبـريـز در خـانـواده اى مـؤ مـن ، مـتدين و مذهبى متولد شد. ايشان تـحـصـيـلات
كـلاسيك را تا دوم دبيرستان در تبريز به پايان برد. و در 18 سالگى دروس حـوزوى را
در مـدرسـه طـالبـيـه تـبـريـز شـروع كـرد و طـى چـهـار سال مقدمات و بخشى از سطح
را به پايان رساند.
پـس از فـراگـيـرى مـقـدمات به منظور ادامه تحصيل در 1327 شمسى وارد حوزه علميه قم
شـد. مـرحـوم آيـت اللّه تـبـريـزى در قـم دوره سـطـح را بـه پايان برده و در درس
خارج اسـاتـيـد زبـردستى چون مرحوم حجت و مرحوم آيت اللّه بروجردى حاضر شد و همزمان
با تـحـصـيـل درس خـارج بـه امـر تـدريـس كـتـب سـطـح نـيـز مشغول گرديد.
اساتيد ايشان در طول اين مدت ، مرحوم آيت اللّه رضى زُنوزى تبريزى و مرحوم آيت
اللّه العـظـمـى بـروجـردى در فـقه و اصول بودند و جايگاه علمى ايشان تا بدانجا
رسيد كه مرحوم بروجردى (قدس سره ) ايشان را به عنوان ممتحن طلاب حوزه ، برگزيدند.
حضور در نجف
حـضـرت آيـت اللّه العـظـمـى تـبـريـزى پـس از گـذشـت پـنـج سال از حضور در حوزه
علميه قم ، در سال 1332 شمسى جهت ادامه تحصيلات خود به نجف اشرف عزيمت نمودند و تا
سالها نيز بدون اينكه از شهريه و وجوهات استفاده كنند، به تـحـصـيـل اشتغال داشتند.
حضرت استاد، در نجف اشرف در محضر درس اساتيد برجسته و عـالى رتـبـه آن زمـان حـاضـر
شـده و از خـرمـن عـلم و انديشه آن حضرات ، بهره مى برد. اسـاتـيـد زبده ايشان در
نجف ، مرحوم آيت اللّه حاج سيد عبدالهادى شيرازى (رحمة اللّه ) و مـرحـوم آيـت
اللّه العـظمى خوئى (رحمة اللّه ) بود. در بدو ورود به درس ايشان ، توجه استاد را
به خود جلب كرد به گونه اى كه به شوراى استفتاء معظم له دعوت شد. در آن روزگـار،
حـوزه هاى درس نجف اشرف در اوج شكوفائى و شور و نشاط بود. لذا معظم له بـا تـمـام
تـوان و تـلاش خـود در مـحـضر اساتيد حاضر شد و از موقعيتى كه فراهم آمده بـود،
كـمـال اسـتـفـاده را نـمـود تـا بـه مـدارج عـالى عـلم و مـقـام بـلنـد اجـتـهـاد
نائل آمد. حضرت آيت اللّه العظمى تبريزى (ره ) را مى توان يكى از شاگردان برجسته و
مـبـرز مـرحوم آيت اللّه العظمى خوئى (ره ) به شمار آورد كه هميشه مورد عنايت و
توجه خـاص اسـتاد بودند و در اغلب جلسات علمى خصوصى استادشان نيز شركت مى نمودند و
در بـحـثـهـا و درسـهـا بـا طـرح اشـكـالات و مـطـرح كـردن فـروعـات ، بـر بـار
عـلمـى محفل مى افزودند. معظم له طرف مشورت آيت االلّه خوئى بودند و از اصحاب
استفتاء دفتر ايشان به شمار مى رفتند و در سفرهايى مثل كوفه و كربلا، نيز ملازم
ايشان بودند. اين مـرجـع والامـقـام ، عـلاوه بـر تـدريـس و تـحـقـيـق در حوزه
علميه نجف ، از امر تبليغ احكام و مسائل دينى مردم نيز غافل نبودند و در ايام
تبليغى و فرصتهاى مناسب به نقاط محروم و مـراكـز نـيـازمـنـد مـى رفـتـنـد و بـه
تـبـليـغ احـكـام اللّه مـى پرداختند. از آنجا كه عالمى عـامـل و وارسـتـه بـودنـد،
ايـن تـلاشـهـا، تـاءثـيـر بـسـيـار مـطـلوب و مـثـبـتـى را بـه دنـبـال داشـت ، از
جـمـله مى توان ادعا كرد كه ايشان تشيع را در منطقه اى از كركوك عراق پايه گذاشتند
به طورى كه بسيارى از مردم آن مناطق به واسطه آشنايى با ايشان به مكتب غنى اهل بيت
(عليهم السلام ) روى آوردند.
آن مـرحـوم پـس از 23 سـال حـضـور دائم در حـوزه نـجـف در سال 1355 شمسى هنگام
مراجعت از زيارت حضرت امام حسين (ع ) توسط رژيم بعثى عراق دستگير و به ايران
فرستاده شدند.
بازگشت به قم ؛
پس از ورود به ايران ، مجدداً به حوزه علميه قم مراجعت كرد و فعاليت هاى علمى خود
را از سر گرفت و تا پايان عمر شريفشان ، از همه لحظات آن در مسير تحقيق ، تاءليف ،
بحث ، تـدريـس و تـربـيـت شـاگـردان اسـتـفـاده نـمـودنـد. وى در طـول سـاليـان
دراز تـدريـس ، هـزاران طـلبـه عـالم ، فـاضـل و دانـشـمـنـد بـه جـامـعـه اسـلامـى
تـحـويـل داده انـد و در طول اين مدت ، حوزه درس ايشان يكى از شلوغ ترين و پررونق
ترين درسهاى حوزه بوده اسـت . حـضـرت اسـتـاد در بـيـان مـطـالب بسيار دقيق و نكته
پرداز بودند و به همين سبب جلسات درس ايشان مجتهدپرور و عالم ساز بود.
روحيات و نكات
برجسته اخلاقى
بـه اعـتراف همگان ، آيت اللّه تبريزى (ره ) داراى روحيات ارزشمند اخلاقى و
ويژگيهاى رفتارى بودند كه حاصل آموخته هاى دينى و تهذيب نفس ايشان بود. آن رفتار
مهربانانه و متواضعانه ايشان با ديگران علاقه افراد را به ايشان جلب مى كرد. درا ين
مختصر به بيان چند خصوصيت مهم از ايشان بسنده مى كنيم :
1. تواضع و
فروتنى ؛
آيـت اللّه تبريزى (ره ) با اينكه از نظر علمى و عملى مرجعى عاليقدر و استادى
برجسته بـودنـد، در عـيـن حـال بـا عـمـوم افـراد بـه خـصـوص شـاگـردان خـود بـا
كـمـال تـواضـع ، بـرخوردى پدرانه و دلسوزانه داشتند. هرگز نشد كه در پاسخ به
اشـكـال درسـى شـاگـردان و اعـتـراض كسى ، عصبانى شوند و يا از دادن پاسخ ، شانه
خـالى كـنـنـد، بـلكـه بـا گـفـتـن ((مـن در خـدمـت شـمـا هـسـتـم )) او را بـه
نـقـد و اشـكـال تشويق مى كرد. در بين استاد و شاگردانش روابطى عاطفى برقرار مى
كردند و گاهى به منزل شاگردان خود نيز مى رفتند و اگر مطلع مى شدند كه يكى از آنها
مشكلى دارد درصدد رفع آن برمى آمدند.
2. بى توجهى به
ظواهر دنيوى ؛
ايشان با اينكه در جايگاه مرجعيت مى توانستند از امكانات بسيارى استفاده نمايند،
كمتر از آن بـهـره مـى بـردنـد و از خـانـه مسكونى و امكانات رفاهى به حد ضرورت
اكتفا كرده ، كـمـتـريـن بـهـره شخصى را از وجوهات و سهم مبارك امام (ع ) مى بردند.
حتى از اينكه با وجـوهـات بـه زيـارت قـبـور ائمـه (ع ) مـشـرف شـونـد امـتـنـاع
مـى كـردنـد. مـعـظـم له مايل به هيچ گونه تشريفات و تجملات نبودند و به جراءت مى
توان گفت ، با اين كه از بـيـسـت سـال پـيش صاحب رساله عمليه بوده اند، خود ايشان
قدمى براى مطرح شدن و مرجعيت برنداشته بودند.
آن مـرحـوم بـدون هـيـچ تـكـلفـى ، پـيـاده هـر روز بـه محل درس رفته و به منزل
بازمى گشتند و گاه ، مسافت طولانى را پياده طى مى نمودند. ايـشـان در تـابـسـتـان و
گـرمـاى طـاقـت فـرسـاى قـم ، در مـنـزل بـه سر مى بردند و از رفتن به جاهاى خنك
امتناع مى ورزيدند. همان گونه كه در ايـام جـنـگ تـحـمـيـلى و مـوشـك بـاران شـهـر
مـقـدس قـم نـيـز، حـاضـر بـه تـرك منزل و شهر نشدند و مى فرمودند:
((چـرا بـايـد عده اى زير موشك باشند و ما راحت باشيم ؟)) زمانى كه اين شهر مقدس
مورد هجوم وحشيانه موشكها و هواپيماهاى دشمن قرار گرفته بود، چندين بار مقارن
برگزارى درس معظم له ، اين حملات انجام گرفت ولى ايشان كرسى درس را ترك ننموده ، در
همان حـال ، بـه تـدريـس ادامه دادند و زمانى كه مسئولين شهر از حضور ايشان در شهر
قم با وجـود بـمـبـاران شـديد، مطلع شدند تصميم گرفتند كه سنگرهاى از پيش ساخته شده
را به بيت ايشان منتقل نمايند كه معظم له موافقت ننمودند.
3. علاقه وافر
به رزمندگان جنگ
بـارهـا مـشـاهـده مـى شـود كـه هـنـگـام حـمـله و عـمـليـات رزمـنـدگـان اسـلام ،
مـشـغـول دعـاى تـوسـل بـودنـد و طـبـق نـقـل نـزديـكـانـشـان ، در آن مـوقـعـيـت ،
حـال اسـتـاد بـه گـونـه اى منقلب بود كه كسى جراءت نمى كرد با ايشان سخن بگويد.
عـلاقـه ايـشـان بـه رزمـنـدگـان ، فـوق العـاده بـود و در محافل مختلف از آنها به
بهترين انسانهاى روى زمين نام مى بردند. لذا با توصيه ايشان ، تعداد زيادى از
شاگردانشان در جبهه هاى نور عليه ظلمت شركت جستند و عده اى نيز به فيض شهادت نائل
آمدند.
در يكى از سالهاى جنگ تحميلى قبل از فرا رسيدن ماه مبارك رمضان ، در آخرين روز درس
، سـخـنرانى مهمّى ايراد فرمودند كه سوابق كثيف صدام و حزب بعث و اهداف آنها را
بيشتر روشـن نـمـود و همان زمان از صداى جمهورى اسلامى پخش گرديد و تاءثير فراوانى
در روشنگرى جامعه نسبت به دسيسه ها و خدعه هاى دشمنان انقلاب اسلامى داشت .
4. خضوع در
عبادت و عشق به اهلبيت (ع )
معظم له در نماز و ساير عبادات ، خشوع و خضوعى خاص داشتند، همانطور كه در هنگام ذكر
مـصـائب اهـل بـيـت (ع ) مـخـصـوصـاً حـضـرت سـيـدالشـهـداء(ع ) نـيـز حـال خـوشـى
داشـتند و باران اشك از ديده هايشان روان بود. بسيار رقيق القلب و سريع البـكـاء
بـودنـد. در تـمـام ايـام سـوگـوارى و پـنـجـشـنـبـه هـر هـفـتـه در منزل ، اقامه
عزا مى نمودند كه اين مجالس از معنويت خاصى برخوردار بود.
بـارهـا مـشـاهـده مـى شـد كه ايشان با پاى پياده و حالتى متواضعانه در مراسم
عزادارى حضرت زهرا(س ) و ائمه (ع ) شركت مى كردند و اشك مى ريختند.
5 . علاقه و
اشتياق شديد به تحقيق و تدريس
از ديگر ويژگيها و امتيازات حضرت آيت اللّه تبريزى (ره )، جديت و تلاش بى وقفه اى
است كه نسبت به درس و تحقيق و تحصيل داشت ، آن مرحوم تا نيمه هاى شب به مطالعه مى
پرداخت و با صداى مؤ ذن سر از كتاب و قلم برمى داشت .
همدوره اى هاى معظم له نقل مى كنند:
((هـمـواره اسـتاد در حال مطالعه بودند و هيچ گاه در جلسات و مهمانى ها شركت نمى
كرد، بـلكـه وقـتـشـان مـنـحـصـراً صـرف امـور عـلمـى مـى گـشـت ، چـه در نـجـف و
چـه قبل از آن كه در قم و در حجره بودند.)) خود ايشان گاهى مى فرمودند:
مـن چـهـل سال است كه معناى تعطيلى را نفهميده ام !
آثار و
تاءليفات ؛
از آيـت اللّه العظمى ميرزا جواد تبريزى (ره ) آثار علمى و فقهى فراوانى به جاى
مانده كه مهمترين آن عبارتند از:
1. رساله توضيح المسائل
2. احكام بانوان در حج
3. مناسك حج
4. عبقات ولائية
5 . نفى السهو عن النبى
6 . رسالة مختصرة
7. المسائل المنتخبة
8 . اسس الحدود والتعزيرات
9. اسس القضاء والشهادة
10. صراط النجاة